Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen enam şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, bağ eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü valörında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve makul bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle alfabelan ve zamanla anonimleşatır bir nazım biçimidir. Koşukler ana murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Koşuklerdeki murabbaklere (üçlük veya ikilik bile olabilir) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise enam dilinde “putrel” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

Koşuknün makul bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir enam şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en bariz özelliği melodisidir. Koşukler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. şu demek oluyor ki hece nüshası bakımından bir sınırlama gerçekleşemez.

Koşuklerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Koşukler bu şekilde enamın varlıkı olurlar ve enamın her kesimine hitap eden sanatçılar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. Koşukler çoğu yol, bir doğa hikâyeı ya da bir kahramanlık kontrasında doğar ve yayılırlar. Koşukler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, arz adlarının, hatta konuların bile değişmiş olduğu görüldüğü dâhilin, nerede doğduklarını saptamak ağırleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere gereğince usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı dâhiline düz uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise ekseriyetle oyun havaları arz düzenır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırıntı muhit adı verilmektedir.

Türklerde çalışmalenen konulara gereğince bile sınıflama karşılayıcı yazarlar vardır. Konularına gereğince ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Resim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Içinlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Hile ırlamakleri
Karakter ve hayvan ırlamakleri
Efe ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve biberliklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri